Z historii kształcenia arteterapeutów
Od biblioterapii do arteterapii
Krystyna Hrycyk
fot. SKiBA
Z doświadczeń dydaktycznych Państwowego Pomaturalnego Studium Kształcenia Animatorów Kultury i Bibliotekarzy we Wrocławiu
Sztuka nie jest lepszą, lecz alternatywną formą istnienia, nie jest próbą ucieczki od rzeczywistości, lecz czymś przeciwnym, próbą jej ożywienia.
Studium
Studium jest dwuletnią, pomaturalną, zawodową szkołą humanistyczną. Istnieje od 1960 roku. Do kwietnia 1994 roku nosiło nazwę Państwowe Studium Kulturalno-Oświatowe i Bibliotekarskie. Wchodzi w skład systemu szkolnictwa artystycznego i podlega Ministerstwu Kultury i Sztuki.(1) Kształci na dwóch wydziałach studiów stacjonarnych, zaocznych i eksternistycznych animatorów kultury i bibliotekarzy.(2) Plan nauczania zawiera blok przedmiotów wspólnych dla danego Wydziału oraz bloki przedmiotów specjalizacyjnych, wybierane przez słuchacza na egzaminie wstępnym.
Na Wydziale Bibliotekarskim od 1985 roku prowadzimy specjalizację biblio-terapeutyczną, na Wydziale Animatorów Kultury dajemy możliwość wyboru specjalizacji teatralnej, tanecznej, filmowej, turystycznej, animacji społeczności lokalnych i od roku szkolnego 1997/98 arteterapeutycznej.(3)
W studium uczy się jednocześnie ponad 300 słuchaczy.
Biblioterapia
Utworzenie w roku szkolnym 1985/86 na Wydziale Bibliotekarskim specjalizacji pod nazwą „biblioterapia” było konkretną formą odpowiedzi Studium na toczącą się wcześniej dyskusję o czytelnictwie chorych i niepełnosprawnych oraz o potrzebach kadrowych w tym zakresie. Osoby, które skupiła wokół tej idei ówczesna dyrektorka Studium mgr Janina Szumigraj stały się twórcami koncepcji kształcenia, autorami pierwszych programów nauczania i ich realizatorami. Wymienić tu należy mgr Wandę Kozakiewicz, dra Zbigniewa Horę, mgr Marię Jabłonkę-Kostrzewę, dra Stefana Frejtaka.
W drugiej połowie lat 80-tych toczyła się ożywiona dyskusja na temat arteterapii. Powstała we Wrocławiu propozycja utworzenia Międzyuczelnianego Instytutu Arteterapii, którego jednym z ogniw miała być nasza biblioterapia.(4) Odbyło się kilka spotkań i konferencji. (5)
Tworząc specjalizację biblioterapeutyczną uczestniczyliśmy w tym wszystkim korzystając z zaplecza teoretycznych przemyśleń i praktycznych doświadczeń uczestników dyskusji. (6) Gromadziliśmy literaturę fachową, kompletowaliśmy filmotekę, nawiązywaliśmy kontakty z ośrodkami w kraju zajmującymi się pracą z czytelnikiem chorym i niepełnosprawnym. Doskonaliliśmy autorskie programy nauczania, wyszukiwaliśmy partnerów do prowadzenia praktyk zawodowych naszych słuchaczy.(7) Przyjmowaliśmy na biblioterapię ok. 15 osób rocznie. W 1996 roku Studium opuścił dziesiąty rocznik biblioterapeutów. Łącznie w ciągu 10 lat biblioterapię ukończyło ponad 150 osób. Potrzebowaliśmy dokonania pewnego bilansu. W kwietniu 1997 roku zorganizowaliśmy konferencję popularnonaukową „Biblioterapeuta. W poszukiwaniu tożsamości zawodowej” oraz zjazd naszych absolwentów. Ich plonem była publikacja, na którą złożyły się opracowania naszych nauczycieli oraz referaty zaproszonych na konferencję gości – praktyków, znawców i zwolenników biblioterapii.(8)
Zarówno dyskutanci, jak i sami absolwenci pozytywnie ocenili wkład wrocławskiego Studium w przygotowanie bibliotekarzy-biblioterapeutów. Podkreślono potrzebę zajęć biblioterapeutycznych w różnych miejscach kształcenia w szkołach wyższych, jak również potrzebę studiów podyplomowych. Wskazano na konieczność podjęcia starań o uznanie w nomenklaturze zawodów zawodu biblioterapeuty.
Podczas konferencji absolwent pierwszego rocznika biblioterapii mgr Rafał Ćwikowski zgłosił propozycję powołania do życia stowarzyszenia biblioterapeutów. Propozycja ta została przyjęta z zainteresowaniem. Tuż po konferencji odbyło się pierwsze zebranie. Natomiast 21 listopada 1997 r. miało miejsce w Studium Walne Zebranie świeżo zarejestrowanego Polskiego Towarzystwa Biblioterapeutycznego, które wybrało swoje władze i rozpoczęło oficjalnie działalność o zasięgu ogólnopolskim.(9) W skład jego władz weszli absolwenci naszej biblioretapii (prezesem została mgr Małgorzata Siemież), jak również niedawni uczestnicy wrocławskiej konferencji dr Irena Borecka, dr Lidia Ippoldt i mgr Franciszek Czajkowski. Powołanie Towarzystwa stanowi dla Studium ważną cezurę – pałeczkę przejmują młodzi, przekonani do idei biblioterapeutycznych i mamy nadzieję, że z powodzeniem będą je rozwijać dla pożytku i dobra nas wszystkich. A kształcenie bibliotekarzy-biblioterapeutów w Studium trwa nadal.
Dlaczego arteterapia?
W ramach powołanej przez Ministerstwo Kultury i Sztuki Rady Programowej prowadzone były prace nad nowymi programami nauczania na Wydziale Animatorów Kultury. W ciągu 3 lat powstało 91 nowych programów nauczania. Wrocławskim wkładem do prac programowych była między innymi specjalizacja arteterapeutyczna.(10) Pod moim kierunkiem grupa nauczycieli opracowała autorskie programy nowej specjalizacji. Zostały one przychylnie przyjęte przez recenzentów a Ministerstwo Kultury i Sztuki zgodziło się, na zasadach eksperymentu, na uruchomienie specjalizacji. Zostaliśmy otoczeni patronatem Akademii Muzycznej we Wrocławiu. 1 września 1997 roku naukę na arteterapii rozpoczęło 14 osób.
Zdając sobie sprawę z wątpliwości jaki budzi termin „arteterapia” przyjęliśmy go jednak dla określenia nowej specjalizacji. Terminu tego używa się w znaczeniu węższym w odniesieniu do sztuk plastycznych i w znaczeniu szerszym w odniesieniu do sztuki w ogóle. Za podstawę naszego myślenia przyjęliśmy znaczenie ostatnie. Sądzimy, że wyszliśmy naprzeciw zachętom pedagogów specjalnych wyrażonych np. głosem A. Hulka:
Kultura – współczesne zainteresowania osób niepełnosprawnych kulturą w szerokim zakresie – twórczością literacką (poezją), sztuką wizualną np. malarstwo, grafika, fotografia, teatrem, tańcem, muzyką, twórczym uczeniem się, rzemiosłem artystycznym, tkactwem, korzystaniem z taśm video, planowaniem przestrzennym ogrodów, kompozycją kwiatów, itp., to czynniki o kolosalnym znaczeniu dla szeroko rozumianej edukacji. Trzeba je wykorzystywać, zwłaszcza w organizacji czasu wolnego.(11)
Widzimy ten problem podobnie jak L. Hanek:
Arteterapia w szerokim znaczeniu obejmuje muzykoterapię, choreoterapię, biblioterapię, a także działania terapeutyczne za pośrednictwem teatru, filmu oraz sztuk plastycznych takich jak malarstwo, rzeźba, grafika i inne.(12)
Utożsamiamy się z rozumieniem arteterapii przez Z. Skornego:
Nie negując rehabilitacyjnej funkcji biernej percepcji sztuki, w procesie rehabilitacji szczególnie ważną rolę odgrywa czynny udział w działalności kulturalnej i twórczej: uczestnictwo w pracy zespołów amatorskich, własna twórczość literacka, plastyczna, muzyczna, udział w wybranych formach działalności naukowej. Formą uczestnictwa osób niepełnosprawnych w działalności kulturalnej jest arteterapia. Mianem tym określamy techniki oddziaływania psychoterapeutycznego polegające na wykorzystaniu w celach korekcyjnych różnych form działalności kulturalnej. Do arteterapii należy muzykoterapia, choreoterapia, grafoterapia, biblioterapia, psychodrama.(13)
Poszerzanie kształcenia bibliotekarzy-biblioterapeutów o kolejne metody i techniki arteterapii okazało się ze względu na obowiązujące limity godzin niemożliwe. Tymczasem praktyka pokazała, że absolwenci niektórych specjalizacji Wydziału Animatorów Kultury (teatr, taniec) bez specjalnego przygotowania podejmują pracę wśród ludzi chorych i niepełnosprawnych. Postanowiliśmy zatem stworzyć nową specjalizację, która dawałaby młodzieży wiedzę, umiejętności i sprawności w zakresie szeroko rozumianej arteterapii i przygotowała do pełnienia funkcji animatora kultury – arteterapeuty.
Charakterystyka programu nauczania
Miejscem pracy animatora kultury – arteterapeuty ma być środowisko ludzi chorych i niepełnosprawnych. Jest mu potrzebna zatem wiedza o tym środowisku i o funkcjonowaniu systemu opieki zdrowotnej. Animator kultury – arteterapeuta będzie miał w swojej pracy do czynienia z sytuacjami krytycznymi, jakie niosą ze sobą choroba i śmierć. Potrzebna jest mu wiedza i refleksja na ten temat, płynąca z socjologii medycyny, antropologii filozoficznej i etyki. Zawiera ją interdyscyplinarny przedmiot pod nazwą: „Socjologiczne i filozoficzne problemy zdrowia i choroby” wykładany w I semestrze w wymiarze 2 godzin tygodniowo.W ramach tego przed- miotu zbudowana zostanie deontologia zawodu animatora kultury – arteterapeuty.
W tym samym czasie słuchacz będzie miał możliwość zapoznania się z rodzajami niepełnosprawności, sytuacją człowieka chorego i niepełnosprawnego w środowisku i społeczeństwie, z podstawami legislacyjnymi dotyczącymi ludzi niepełnosprawnych oraz z rozwiązaniami organizacyjnymi dotyczącymi rehabilitacji, edukacji i czasu wolnego ludzi poszkodowanych przez kalectwo i chorobę. Zagadnienia te znajdą się w przedmiocie: „Problemy społeczne ludzi chorych i niepełnosprawnych”.
Przedmioty te, wykładane równolegle w I semestrze mają charakter propedeutyczny. Również taki charakter ma przedmiot: „Podstawy anatomii i fizjologii człowieka”. Doświadczenie wskazuje, że wiedza słuchaczy w tym zakresie jest bardzo uboga, gdy tymczasem w przyszłej pracy podstawowe wiadomości dotyczące funkcjonowania ludzkiego organizmu są im niezbędnie potrzebne.
Przedmiot ten poprzedza realizowane w semestrze drugim „Podstawy rehabilitacji”. Obydwa przedmioty realizowane są w stosunkowo dużym wymiarze godzin wynoszącym 4 godziny tygodniowo. Realizacja „Podstaw anatomii i fizjologii człowieka” wymaga metod poglądowych, zaś w przypadku „Podstaw rehabilitacji” konieczne jest już bezpośrednie zetknięcie się słuchacza z różnymi rodzajami niepełnosprawności. Służyć temu powinna rozpoczynająca się w drugim semestrze praktyka śródsemestralna, którą należy wykorzystać na hospitację różnych miejsc prowadzenia rehabilitacji.
Animator – arteterapeuta musi posiadać rozległą wiedzę psychologiczną. Uzyska ją w ramach przedmiotu „Psychologiczno-pedagogiczne podstawy animacji społeczno-kulturalnej” z bloku przedmiotów ogólnych. Uznając jednak konieczność po-szerzenia tamtego zakresu wiedzy, w ramach specjalizacji wprowadza się przedmiot „Podstawy pomocy psychologicznej”, w łącznym wymiarze 124 godzin rozłożonych na trzy semestry – począwszy od semestru drugiego. Znajdą się w nim elementy psychologii klinicznej i psychoterapii, podstawowe zasady, umiejętności i techniki związane z nieprofesjonalną pomocą psychologiczną.
W problematykę arteterapii wprowadza w I semestrze przedmiot o charakterze propedeutycznym: „Wstęp do arteterapii” (2 godz. tygodniowo). Korespondując z przedmiotem „Wstęp do wiedzy o sztuce” z bloku przedmiotów ogólnych wprowadza on słuchacza w krąg dyskusji wokół arteterapii, w różne jej koncepcje wypracowane na gruncie teorii i praktyki. Jego zadaniem jest pokazanie na wybranych przykładach realizacji potencjału twórczego w zakresie różnych dziedzin sztuki przez ludzi dotkniętych kalectwem i chorobą. Zbliżenie to ma przekonać słuchacza do jego przyszłych działań w zakresie arteterapii w środowisku ludzi chorych i niepełnosprawnych.
Równolegle – już w pierwszym semestrze – z dużego bloku przedmiotów nazwanych ogólnie „Wspomaganiem przez sztukę. Metody i techniki” (łącznie 340 godz.) wprowadza się zajęcia „Biblioterapii” (2 godz. tygodniowo w I i II semestrze – łącznie 68 godzin). Literatura jest sztuką najbardziej znaną młodzieży i dlatego od metod i technik biblioterapeutycznych rozpoczyna się ich wchodzenie w trudne zagadnienia wykorzystania sztuki w animacji i twórczości ludzi chorych i niepełnosprawnych.
Od II semestru w ramach „Wspomagania przez sztukę” wprowadza się „Metody i techniki teatralne” (68 godzin ), a następnie w semestrze III „Muzykoterapię” (60 godz.) i „Metody i techniki plastyczne” (72 godziny), zaś w semestrze IV „Choreoterapię” (48 godzin).
Wszystkie te przedmioty mają charakter praktyczny. Ich uprawa wymaga odpowiednio wyposażonych pracowni, a także konfrontacji poznawanych metod i technik z praktyką rzeczywistych warsztatów arteterapeutycznych. Odbywać się to powinno nadal w ramach trwających w semestrze III i IV praktyk środsemestralnych. Przedmioty te mają wyposażyć słuchacza w wybrane przez wykładowców i wypracowane wspólnie metody i techniki pracy z ludźmi chorymi i niepełnosprawnymi, wynikające ze specyfiki różnych dziedzin sztuki. Warto w tym miejscu zwrócić uwagę na korelację przedmiotów arteterapeutycznych z przedmiotami bloku ogólnego „Wiedzy o sztuce”.
Zbiór przedmiotów arteterapeutycznych nie jest tu pełny. W przedstawionej propozycji kształcenia ograniczamy się do pięciu dziedzin sztuki. Można sobie jednak wyobrazić np. zajęcia z terapii przez film czy fotografię.Wśród przedmiotów arteterapeutycznych znalazły się zajęcia z „Dramy”. Zostały one umieszczone w semestrze IV w momencie, gdy słuchacz będzie już na tyle dojrzały, by w pełni mógł docenić wartości metod i technik dramowych w różnych dziedzinach terapii przez sztukę.
Nie przypadkowo również w ostatnim semestrze pojawia się „Choreoterapia”. Zakłada się bowiem, że słuchacze będą przez trzy semestry w ramach zajęć z wychowania fizycznego uczyć się różnych technik tanecznych, tak by mogli w semestrze IV w pełni je wykorzystać w ramach zajęć z choreoterapii.
W semestrze III i IV przewiduje się przedmiot pod nazwą „Warsztat arteterapii” (120 godzin), w ramach którego słuchacze kumulując wiedzę, umiejętności i sprawności zdobyte w różnych miejscach uprawy tej specjalizacji, przygotowują scenariusze, opracowują plany działania i wreszcie realizują pod kierunkiem nauczyciela różne formy zaistnienia człowieka chorego i niepełnosprawnego w świecie sztuki i poprzez sztukę. Tu również obmyślają własne miejsca pracy, projektują zdarzenia niepozorne lub niecodzienne, które przekonają osoby chore lub niepełnosprawne do własnej kreatywności i pozwolą im lepiej wśród nas być.
W ramach tego warsztatu powinny powstać prace dyplomowe, które powinny zawierać element praktycznych działań słuchacza w określonym środowisku czy z wybraną jednostką. Realizacja działania dyplomowego może mieć miejsce w ramach praktyki zawodowej (120 godzin w IV semestrze).
W różnych miejscach przedstawianej charakterystyki programu nauczania była mowa o korelacji przedmiotów specjalistycznych z „Wiedzą o sztuce” i „Psychologiczno-pedagogicznymi podstawami animacji społeczno-kulturalnej”. Na zakończenie warto jeszcze zwrócić uwagę na konieczność korelacji przedmiotów specjalistycznych z „Komunikacją społeczną” i „Metodami i technikami animacji społeczno-kulturalnej”. Należy przy każdej okazji pamiętać, że kształcimy animatora kultury – arteterapeutę, a więc człowieka, którego głównym celem jest integracja ludzi chorych i niepełnosprawnych z resztą społeczeństwa.
Pożądane cechy osobowe animatora kultury-arteterapeuty
Byłoby dobrze, gdyby trafiali do nas kandydaci o szerokich zainteresowaniach sztuką, posiadający już pewne umiejętności. Najlepiej, by byli to absolwenci średnich szkół artystycznych (plastycznej, muzycznej, baletowej) zainteresowani pracą twórczą z osobami chorymi i niepełnosprawnymi.
Naszego kandydata powinno cechować optymistyczne nastawienie do świata i ludzi, zaufanie i przychylność dla ludzi niepełnosprawnych. Powinien on posiadać łatwość nawiązywania kontaktów i stwarzania atmosfery sprzyjającej otwartości, umiejętność rozbudzania zainteresowań i umacniania wiary w człowieka i jego możliwości; przekonanie, że ograniczenie sprawności nie zaburza procesu tworzenia, ale może wymagać jedynie specjalnych metod i narzędzi.
Kandydat na animatora kultury – arteterapeutę to ktoś, kto potrafi dostrzegać problem w jego indywidualnym wymiarze, jest wnikliwy, ale nie natrętny; koncentruje się na zagadnieniach i problemach, a nie na upośledzeniu; podkreśla osobę i godność człowieka, a nie jego upośledzenie; koncentruje się na możliwościach człowieka, a nie na jego niemożliwościach; jest świadomy ograniczeń wynikających z upośledzenia, ale nie jest nadopiekuńczy.
Cechy i kwalifikacje zawodowe
Animator kultury – arteterapeuta to ktoś, komu towarzyszy niezmiennie wiara, że sztuka jest jednym z najpotężniejszych sposobów wyrażania ludzkiej kondycji; hołduje „nowej filozofii niepełnosprawności” – zwracając zawsze uwagę na to, co wspólne dla pełno- i niepełnosprawnych, a nie na to, co ich dzieli. Animator kultury – arteterapeuta potrafi:
- działać na rzecz reedukacji społeczeństwa w kierunku likwidacji uprzedzeń do ludzi niepełnosprawnych;
- pokazać w swojej działalności umiejętności ludzi niepełnosprawnych, a nie ich braki – niepełnosprawnego widzi zawsze po stronie aktywów, a nie pasywów;
- współdziałać w kierunku jak największego usamodzielnienia osoby niepełnosprawnej i jej integracji ze zdrową częścią społeczeństwa;
- integrować ludzi, którzy istnieli dotąd w rozproszeniu; jest świadomym obrońcą praw ludzi chorych i niepełnosprawnych, zna polskie prawo i konwencje międzynarodowe i potrafi zabiegać o ich stosowanie;
- współpracować z różnymi specjalistami, rodziną chorego i niepełno-sprawnego, bliższym i dalszym jego otoczeniem i potrafi tę współpracę inicjować i organizować.
Animator kultury – arteterapeuta dysponuje podstawową wiedzą z zakresu psychologii, socjologii, pedagogiki, rehabilitacji pozwalającą porozumiewać się w najważniejszych kwestiach z personelem medycznym i innymi specjalistami. Animator – arteterapeuta posiada umiejętności w zakresie technik areterapeutycznych, na bieżąco doskonali swój warsztat i z namysłem potrafi dobierać odpowiedni dla indywidualnego przypadku repertuar technik. Żywi jednocześnie przekonanie, że nie poziom prac jego podopiecznych jest najważniejszy, ale sama chęć ich działania. Animator – arteterapeuta potrafi organizować różne typy imprez z udziałem osób niepełnosprawnych (spotkania autorskie, wystawy zbiorowe i indywidualne, aukcję prac, warsztaty artystyczne, spektakle teatralne, przeglądy i festiwale); potrafi prezentować w społeczności lokalnej i w środkach społecznego przekazu sylwetki twórców niepełnosprawnych.
Absolwenci o wskazanych cechach osobowych i kwalifikacjach zawodowych powinni znaleźć zatrudnienie w domach pomocy społecznej (ludzie starsi, umysłowo upośledzeni, bezdomne matki z nieletnimi dziećmi , przewlekle chorzy itp.), w warsztatach terapii zajęciowej, w różnego typu stowarzyszeniach i fundacjach, w szkolnictwie specjalnym, w specjalnych ośrodkach szkolno-wychowawczych, w zakładach rehabilitacji zawodowej inwalidów, w sanatoriach, uzdrowiskach, domach kultury, świetlicach, instytucjach charytatywnych i innych.
Wszędzie tam i w wielu jeszcze innych miejscach rozciąga się obszar społecznego zapotrzebowania na animatorów, którzy przez twórcze ożywianie rzeczywistości przyczynialiby się do optymalizacji jakości życia innych: słabszych i na różne sposoby poszkodowanych.
Przy aprobacie dla dwumianu zaproponowanego przez Andrzeja Tyszkę: Kultura jest kultem wartości. Religia jest kultem świętości.(14), chcemy zwrócić uwagę na myśl, która w skrótowej formie zawiera sens naszego działania, a mianowicie: Animacja jest kultem twórczości. Tak rozumiana staje się ramą, w którą wpisujemy naszą propozycję kształcenia animatora kultury – arteterapeuty.
Przypisy
1. Ustawa o systemie oświaty z dnia 7 września 1991 r., Dz.U. Nr 95, poz. 425. Art. 3.2 „Ilekroć w dalszych przepisach jest mowa bez bliższego określenia o szkole artystycznej – należy przez to rozumieć także szkołę bibliotekarską i animatorów kultury”.
2. Rozporządzenia Ministra Edukacji Narodowej z dnia 23 lutego 1993 r. w sprawie klasyfikacji zawodów szkolnictwa zawodowego, Dz.U. Nr 19 z 10 marca 1993 r., poz. 84. Zawód bibliotekarz, symbol cyfrowy 2501 i animator kultury: 2811.
3. Dokumentacja programowa Państwowych Pomaturalnych Studiów Kształcenia Animatorów Kultury i Bibliotekarzy. Zawód Animator Kultury, Warszawa 1997. Maszynopis powielony.
4. Zbigniew Hora, Optymalna i perspektywiczna koncepcja utworzenia Międzyuczelnianego Instytutu Arteterapii [w:] Zeszyt Naukowy Nr 45 Akademii Muzycznej im. Karola Lipińskiego we Wrocławiu, Wrocław 1988, s. 229-234.
5. M.in. sesje naukowe w Jagniątkowie k. Jeleniej Góry. Patrz: Arteterapia II. Teoretyczne podstawy arteterapii, Wrocław 1990; Arteterapia III. Arteterapia a proces leczenia i postępowania psychokorekcyjnego, Wrocław 1990.
6. Krystyna Hrycyk, Biblioterapia w Państwowym Studium Kulturalno-Oświatowym i Bibliotekarskim we Wrocławiu [w:] Arteterapia. Zeszyt Naukowy Nr 48, Wrocław 1989, s. 127-133.
7. Krystyna Hrycyk, Uwagi o kształceniu bibliotekarzy w Studium Pomaturalnym [w:] Kształcenie bibliotekarzy na poziomie pomaturalnym, Szanse i zagrożenia, Warszawa 1995, s. 54-60; Kształcenie bibliotekarzy na poziomie pomaturalnym [w:] Kształcenie bibliotekarzy dla przyszłości. Materiały z Ogólnopolskiej Konferencji Stowarzyszenia Bibliotekarzy Polskich, Jachranka k. Warszawy, 22-24 października 1995 r., Warszawa1996 , s. 133-137; Od biblioterapii do arteterapii. Z doświadczeń dydaktycznych Państwowego Pomaturalnego Studium Kształcenia Animatorów Kultury i Bibliotekarzy we Wrocławiu [w:] „Warsztat Terapii Zajęciowej „ Nr 2(7)/1996, s. 111-120.
8. Biblioterapeuta. W poszukiwaniu tożsamości zawodowej, Materiały z kon-
ferencji 18 kwietnia 1997 r., Wrocław 1997r., s. 147.
9. Statut Polskiego Towarzystwa Biblioterapeutycznego, maszynopis powielony.
10. Por. Dokumentacja programowa.
11. Edukacja osób niepełnosprawnych pod red. A. Hulka, Warszawa 1993 r., s. 5.
12. Cyt. za : Wita Szulc, Sztuka i terapia, Warszawa 1993 r., s. 41.
13. Zbigniew Skorny, Uczestnictwo w działalności kulturalnej i twórczej a proces rehabilitacji osób niepełnosprawnych [w:] Twórczość i sztuka w życiu i rehabilitacji osób niepełnosprawnych, Wrocław 1986 r., s. 40.
14. Andrzej Tyszka, Kultura jest kultem wartości, Lublin 1993 r., s. 196.
Tekst opublikowany w: Edukacja kulturalna w życiu człowieka. Praca zbiorowa pod redakcją Dzierżymira Jankowskiego, Kalisz 1999, s. 327-334
Tekst umieszczono za uprzejmą zgodą autorki.